دانشنامه علائی
دانشنامه علائى[1] تالیف مرحوم شیخ الرئیس ابوعلی سیناست که به زبان فارسی دری نگاشته شده است[2]و يكى از چند كتاب انگشت شماريست كه در قرن چهارم تا اوائل قرن پنجم به زبان شيواى پارسى تأليف شده و باقيمانده است. و مطلقا در زبان پارسى قديمترين كتابى است كه اقسام فلسفه نظرى را در بر دارد، و اكنون هم جز كتاب درّة التاج قطب الدين شيرازى (متوفى بسال 710) كه بروش فلسفه اشراق نگاشته شده، كتابى چنين جامع بدست نيست.[3] ابن سينا خود در متن دانشنامه نامى براى اين كتاب ياد نكرده است، امّا شاگرد و نديم وى عبد الواحد محمّد جوزجانى كه پس از مرگ شيخ دانشنامه را تدوين كرده است در مقدّمه بخش رياضى گويد[4]: «و از بزرگ تصانيف او (ابن سينا) دانش نامه علائى است …»[5]
این کتاب، در پنج دانش از دانشهای پیشینیان، به گونه ئی مختصر نگاشته شده است. این پنج علم، منطق، طبیعیات، هیئت، موسیقی و متافزیک (علم آنچه بيرون از طبيعت است) هست. گفته شده است که نسخه كامل دانشنامه علائى، پس از كتاب الشفاء مهمترين تصانيف فلسفى شيخ است.[6]
مصنّف علوم را طبق سليقه خود بروش شرقى ترتيب داده- و الهيات را بر طبيعيات مقدم داشته است[7].علم منطق، ترازوی علوم است. طبيعيات نیز ، علم به چیزهایی است که با حس ادراک می شوند و دارای حرکت و تغییر اند. هيأت دانش آسمانها و ستارگان است. علم موسیقی به تعبیر بوعلی ، باز نمودن سبب ساز و ناساز آوازها، و نهادن لحنهاست. اما فلسفه به معنای اخص آن، بخش آخر کتاب است. او روش خود را در این بخش بهره وری از منطق معرفی می کند.
كتاب دانشنامه علائى از نظر كميّت- و حجم بتاليف ديگر همين مؤلف موسوم بكتاب النجاة نزديك- و اندكى از آن بزرگتر است، لذا شاگرد مصنف در آغاز علم هندسه از همين كتاب: دانشنامه علائى را به بزرگى وصف كرده است. البته از هفت علم مسطور در نسخههاى كامل دانشنامه، فقط سه بخش اوّل- يعنى منطق، الهى و طبيعى- بقلم خود شيخ است و بقيّه را پس از مرگ وى، خواجه عبد الواحد محمّد جوزجانى فراهم آورده است.
خطبه کتاب، به نام عضد الدين علاء الدولة ابو جعفر محمد بن دشمنزيار است [8]. شهمردان بن ابى الخير در نزهت نامه علائى، می گويد[9]:«و شنيدم كه خداوند ماضى علاء الدّوله قدّس اللّه روحه- و بقاء دولت خداوند باد جاودانه پاينده و باقى باد!- خواجه رئيس بو على سينا را گفت: «اگر علوم اوايل بعبارت پارسى بودى، من توانستمى دانستن.» و بدين سبب بحكم فرمان دانشنامه علائى ساخت، و چون بپرداخت و عرضه كرد، از آن هيچ در نتوانست يافتن.» این گزارش از شهمردان، خود می تواند دلیل بر درسی بودن کتاب باشد. به علاوه اینکه این کتاب مختصر نگاشته شده است.
[1] در این بخش از خطبه ی مرحوم بوعلی بر کتاب،استفاده شده است .
[2] خطبه شیخ
[3] طبيعيات دانشنامه علائى، مقدمه مصحح، ص: 5
[4] دانشنامه علائى. بخش منطق مصحح آقاى مشكاة ص 1- 2.
[5] الهيات دانشنامه علائى مقدمه 1 نام كتاب ….. ص : 1
[6] طبيعيات دانشنامه علائى مقدمه مصحح 3 ديباچه
[7] طبيعيات دانشنامه علائى مقدمه مصحح 3 و4 ديباچه
[8] خطبه شیخ
[9] نسخه كتابخانه مجلس شوراى ملى ص 14.