دانشنامه علائی

دانشنامه علائى[1] تالیف مرحوم شیخ الرئیس ابوعلی سیناست که به زبان فارسی دری نگاشته شده است[2]و يكى از چند كتاب انگشت‏ شماريست كه در قرن چهارم تا اوائل قرن پنجم به زبان شيواى پارسى تأليف شده و باقيمانده است. و مطلقا در زبان پارسى قديمترين كتابى است كه اقسام فلسفه نظرى را در بر دارد، و اكنون هم جز كتاب درّة التاج قطب الدين شيرازى (متوفى بسال 710) كه بروش فلسفه اشراق نگاشته شده، كتابى چنين جامع بدست نيست.[3] ابن سينا خود در متن دانشنامه نامى براى اين كتاب ياد نكرده است، امّا شاگرد و نديم وى عبد الواحد محمّد جوزجانى كه پس از مرگ شيخ دانشنامه را تدوين كرده است در مقدّمه بخش رياضى گويد[4]: «و از بزرگ تصانيف او (ابن سينا) دانش نامه علائى است …»[5]

این کتاب، در پنج دانش از دانشهای پیشینیان، به گونه ئی مختصر نگاشته شده است. این پنج علم، منطق، طبیعیات، هیئت، موسیقی و متافزیک (علم آنچه بيرون از طبيعت است) هست. گفته شده است که نسخه كامل دانشنامه علائى، پس از كتاب الشفاء مهمترين تصانيف فلسفى شيخ است‏.[6]

مصنّف علوم را طبق سليقه خود بروش شرقى ترتيب داده- و الهيات را بر طبيعيات مقدم داشته است‏[7].علم منطق،‏  ترازوی علوم است. طبيعيات نیز ، علم به چیزهایی است که با حس ادراک می شوند و دارای حرکت و تغییر اند. هيأت دانش آسمانها و ستارگان‏ است. علم موسیقی به تعبیر بوعلی ، باز نمودن سبب‏ ساز  و ناساز  آوازها، و نهادن‏  لحنهاست. اما فلسفه به معنای اخص آن، بخش آخر کتاب است. او روش خود را در این بخش بهره وری از منطق معرفی می کند.

كتاب دانشنامه علائى از نظر كميّت- و حجم بتاليف ديگر همين مؤلف موسوم بكتاب النجاة نزديك- و اندكى از آن بزرگتر است، لذا شاگرد مصنف در آغاز علم هندسه از همين كتاب: دانشنامه علائى را به بزرگى وصف كرده است. البته از هفت علم مسطور در نسخه‏هاى كامل دانشنامه، فقط سه بخش اوّل- يعنى منطق، الهى و طبيعى- بقلم خود شيخ است و بقيّه را پس از مرگ وى، خواجه عبد الواحد محمّد جوزجانى فراهم آورده است.

خطبه کتاب، به نام ‏ عضد الدين علاء الدولة ابو جعفر محمد بن دشمنزيار است [8]. شهمردان بن ابى الخير  در نزهت نامه علائى، می گويد[9]:«و شنيدم كه خداوند ماضى علاء الدّوله قدّس اللّه روحه- و بقاء دولت خداوند باد جاودانه پاينده و باقى باد!- خواجه رئيس بو على سينا را گفت: «اگر علوم اوايل بعبارت پارسى بودى، من توانستمى دانستن.» و بدين سبب بحكم فرمان دانشنامه علائى ساخت، و چون بپرداخت و عرضه كرد، از آن هيچ در نتوانست يافتن.» این گزارش از شهمردان، خود می تواند دلیل بر درسی بودن کتاب باشد. به علاوه اینکه این کتاب مختصر نگاشته شده است.


[1] در این بخش از خطبه ی مرحوم بوعلی بر کتاب،استفاده شده است .

[2] خطبه شیخ

[3] طبيعيات دانشنامه علائى، مقدمه‏ مصحح، ص: 5

[4] دانشنامه علائى. بخش منطق مصحح آقاى مشكاة ص 1- 2.

[5] الهيات دانشنامه علائى    مقدمه    1     نام كتاب ….. ص : 1

[6] طبيعيات دانشنامه علائى    مقدمه‏ مصحح    3     ديباچه

[7] طبيعيات دانشنامه علائى    مقدمه ‏مصحح    3 و4    ديباچه

[8] خطبه شیخ

[9] نسخه كتابخانه مجلس شوراى ملى ص 14.

پاسخ